Heimilisstörf og matreiðsla

Fyrir einstaklinga með POTS geta hversdagsleg verkefni, svo sem matreiðsla, uppvask, þrif og þvottur, valdið töluverðu líkamlegu álagi. Sérstaklega geta verkefni sem krefjast langvarandi uppréttrar stöðu, endurtekinna stöðubreytinga eða líkamlegrar áreynslu aukið einkenni á borð við hraðan hjartslátt, svima, máttleysi og þreytu.

Í uppréttri stöðu veldur þyngdaraflið því að blóð hefur tilhneigingu til að safnast fyrir í neðri hluta líkamans. Hjá einstaklingum með POTS getur stjórnun blóðrásarinnar við upprétta stöðu verið skert, sem getur dregið úr blóðflæði til hjartans og leitt til óeðlilega mikillar aukningar á hjartsláttartíðni.

Við heimilisstörf geta fleiri þættir aukið álagið. Endurteknar hreyfingar, svo sem að beygja sig niður, rétta sig upp, lyfta hlutum eða teygja sig eftir þeim, geta reynst erfiðar. Hiti frá eldavélum og ofnum getur jafnframt stuðlað að útvíkkun æða og aukið POTS-einkenni.

Með því að aðlaga framkvæmd verkefna, vinnuaðstöðu og umhverfi er oft hægt að draga úr líkamlegu álagi og auðvelda þátttöku í daglegum athöfnum.

Hvað getur auðveldað matreiðslu?

Matreiðsla felur oft í sér langvarandi stöðu, endurteknar hreyfingar og vinnu í heitu umhverfi. Með breytingum á vinnuaðstöðu, skipulagi og vali á hjálpartækjum er hægt að draga úr líkamlegu álagi.

Nokkur ráð sem geta hjálpað:

• Sitja við undirbúning matar. Nota stöðugan vinnustól í hæfilegri hæð þegar hráefni eru undirbúin, grænmeti skorið eða önnur verkefni framkvæmd.
• Aðlaga vinnuaðstöðuna. Hafa helstu áhöld og hráefni í þægilegri vinnuhæð og innan seilingar til að draga úr endurteknum beygjum, teygjum og stöðubreytingum.
• Draga úr hita í eldhúsinu. Tryggja góða loftræstingu og nýta eftir þörfum tæki sem mynda minni hita í umhverfinu, svo sem örbylgjuofn.
• Nota létt áhöld og hjálpartæki. Léttir pottar, krukkuopnarar, rafmagnseldhústæki og önnur hjálpartæki geta auðveldað framkvæmd verkefna.
• Einfalda matreiðsluna. Nýta til dæmis niðurskorið eða frosið grænmeti, tilbúin hráefni og uppskriftir sem krefjast minni undirbúnings.
• Draga úr burði. Nota til dæmis eldhúsvagn til að flytja hráefni, áhöld eða tilbúinn mat milli staða.
• Skipta verkefnum niður. Undirbúa hráefni og sinna öðrum þáttum matreiðslunnar á mismunandi tímum eftir getu og líðan.
• Nýta tilbúnar máltíðir eða matarþjónustu. Á dögum þegar matreiðsla reynist of krefjandi geta slíkar lausnir auðveldað aðgengi að reglulegum máltíðum.

Við val á vinnustól og öðrum hjálpartækjum þarf að huga að stöðugleika, vinnuhæð og öryggi, sérstaklega þegar unnið er með heita potta eða önnur heit áhöld.

Hvað getur auðveldað heimilisstörf?

Heimilisstörf geta verið líkamlega krefjandi vegna endurtekinna hreyfinga, langvarandi stöðu, lyftinga og tíðra stöðubreytinga. Með því að breyta framkvæmd verkefna og nýta viðeigandi hjálpartæki er hægt að draga úr álagi og auðvelda daglega umsjón heimilisins.

Nokkur ráð sem geta hjálpað:

• Sitja við verkefni þegar mögulegt er. Til dæmis við að brjóta saman þvott, strauja, þurrka af eða sinna öðrum verkefnum sem hægt er að framkvæma sitjandi.
• Nota áhöld með löngu skafti. Þrifáhöld með löngu eða stillanlegu skafti geta dregið úr þörfinni fyrir að beygja sig eða teygja.
• Nota létt og meðfærileg áhöld. Léttar ryksugur, gólfmoppur og önnur þrifáhöld geta minnkað líkamlegt álag.
• Draga úr þungum lyftingum og burði. Nota minni þvottakörfur, skipta þvotti í smærri skammta og nýta vagna eða körfur á hjólum.
• Aðlaga vinnuhæð. Til dæmis með því að staðsetja þvottakörfu í hentugri hæð eða nota vinnuborð við flokkun og samanbrot á þvotti.
• Einfalda framkvæmd verkefna. Láta leirtau liggja í bleyti áður en það er þvegið eða nýta uppþvottavél og önnur heimilistæki þegar þau eru aðgengileg.
• Skipuleggja geymslur og aðgengi. Hafa hluti sem eru notaðir reglulega í þægilegri hæð til að draga úr óþarfa hreyfingum og líkamlegu álagi.
• Nýta aðstoð þegar þörf krefur. Aðstoð við þyngri verkefni, svo sem gólfþvott, ryksugun eða þvotta, getur verið mikilvægur þáttur í aðlögun daglegs lífs.

Aðlögun umhverfis og hjálpartæki

Umhverfið getur haft veruleg áhrif á hversu krefjandi dagleg verkefni eru. Það getur verið mikilvægt að skoða hvernig hægt er að breyta vinnuaðstöðu, staðsetningu hluta, vinnuhæð og framkvæmd athafna til að draga úr álagi og styðja við sjálfstæði.

Einfaldar breytingar, svo sem að færa algenga hluti í þægilega hæð, koma fyrir hentugri setaðstöðu eða nýta hjálpartæki, geta auðveldað dagleg verkefni.

Heilbrigðisstarfsfólk eins og iðjuþjálfi og sjúkraþjálfari getur aðstoðað við að meta færni við daglegar athafnir, greina hvaða þættir valda erfiðleikum og finna einstaklingsmiðaðar lausnir. Slíkt mat getur meðal annars falist í ráðgjöf um vinnuvistfræði, breytingar á framkvæmd verkefna, aðlögun heimilis og val á viðeigandi hjálpartækjum.

Orkustjórnun við dagleg verkefni

Orkustjórnun (pacing) felst í því að aðlaga athafnir að eigin getu og finna jafnvægi milli álags og hvíldar. Við heimilisstörf og matreiðslu getur verið gagnlegt að forgangsraða verkefnum, skipta þeim niður í smærri einingar og gera ráð fyrir hvíld áður en einkenni versna verulega.

Sérstaklega þarf að gæta að einstaklingsbundnum þolmörkum hjá þeim sem einnig upplifa áreynslutengda einkennaaukningu (post-exertional malaise, PEM), til dæmis samhliða ME/CFS eða Long COVID.

Athugið: Við erum enn að vinna að þessu efni. Markmiðið er að hafa upplýsingarnar eins réttar og gagnlegar og mögulegt er, en á meðan vinnan stendur yfir geta komið fyrir villur eða ónákvæmni. Efnið verður uppfært og leiðrétt eftir því sem nýjar og betri upplýsingar liggja fyrir.

Heimildir

Raj, S. R., Fedorowski, A., & Sheldon, R. S. (2022). Diagnosis and management of postural orthostatic tachycardia syndrome. Canadian Medical Association Journal, 194(10), E378–E385. https://doi.org/10.1503/cmaj.211373

PoTS UK. (e.d.). Important Lifestyle Changes: Diet and Fluids. https://www.potsuk.org/managingpots/diet-and-fluids-2/

PoTS UK. (2024). Important Lifestyle Changes: Managing Fatigue. https://www.potsuk.org/managingpots/managing-fatigue/

Leeds Teaching Hospitals NHS Trust. (2025). Energy Conservation and Daily Activities. https://www.leedsth.nhs.uk/patients/resources/energy-conservation-and-daily-activities/

National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2021). Myalgic encephalomyelitis (or encephalopathy)/chronic fatigue syndrome: diagnosis and management (NG206). https://www.nice.org.uk/guidance/ng206/chapter/recommendations