Einkenni POTS 

POTS getur valdið fjölbreyttum einkennum sem eru mismunandi milli einstaklinga. Einkennin tengjast meðal annars truflun í starfsemi ósjálfráða taugakerfisins, sem tekur þátt í stjórnun hjartsláttar, blóðþrýstings, meltingar, hitastjórnunar og annarrar sjálfvirkrar líkamsstarfsemi.

Eitt helsta einkenni POTS er réttstöðuóþol (orthostatic intolerance). Það þýðir að einkenni koma fram eða versna þegar staðið er eða setið upprétt og batna oft þegar lagst er niður. POTS getur þó einnig valdið einkennum sem eru til staðar óháð líkamsstöðu, svo sem þreytu, heilaþoku, meltingarvandamálum og svefntruflunum.

Einkennin geta verið væg hjá sumum en verulega hamlandi hjá öðrum. Þau geta einnig sveiflast frá degi til dags og yfir daginn. Ekki eru allir með POTS með sömu einkenni og ekki þarf að hafa öll þau einkenni sem talin eru upp hér.

Réttstöðuóþol, svimi og yfirliðstilfinning

Svimi og yfirliðstilfinning eru meðal algengustu einkenna POTS. Þau koma gjarnan fram þegar staðið er upp, við langvarandi stöðu eða eftir að hafa setið upprétt lengi.

Einkenni geta meðal annars verið:

• svimi eða óstöðugleiki
• yfirliðstilfinning
• þokusýn
• sjóntruflanir
• máttleysi
• skjálfti
• tilfinning um að þurfa að setjast eða leggjast niður

Hjá sumum getur einnig komið til yfirliðs með meðvitundarmissi, þó yfirliðstilfinning án yfirliðs sé algengari.

Hjartsláttur, blóðrás og öndun

POTS einkennist meðal annars af óeðlilegri hækkun hjartsláttar þegar líkaminn fer í upprétta stöðu. Fólk finnur þó misjafnlega mikið fyrir hjartslættinum sjálfum.

Einkenni geta meðal annars verið:

• hraður hjartsláttur þegar staðið er upp
• hjartsláttarónot
• tilfinning um að hjartað slái mjög fast
• óþægindi, þrýstingur eða verkur fyrir brjósti
• mæði eða tilfinning um að erfitt sé að ná djúpum andardrætti
• máttleysi við upprétta stöðu
• skjálfti eða innri titringur
• aukin svitamyndun

Hjá sumum tengjast þessi einkenni aukinni virkni sympatíska taugakerfisins. Þau geta því stundum líkst líkamlegum einkennum kvíða, án þess að kvíði sé undirliggjandi orsök. 

POTS er þó meira en hraður hjartsláttur. Um er að ræða klínískt heilkenni þar sem réttstöðuóþol og fjölbreytt einkenni fylgja óeðlilegri hækkun hjartsláttar við upprétta stöðu.

Þreyta, úthald og áreynsluóþol

Mikil þreyta og skert úthald eru algeng hjá fólki með POTS og geta haft veruleg áhrif á daglegt líf.

Einkenni geta meðal annars falist í:

• viðvarandi orkuleysi
• vöðvaþreytu eða máttleysi
• takmörkuðu úthaldi
• versnun einkenna eftir líkamlega eða andlega áreynslu
• lengri bata eftir virkni

Hjá sumum getur komið fram post-exertional malaise (PEM), sem felur í sér seinkaða eða viðvarandi versnun einkenna eftir áreynslu og er annað en venjuleg þreyta eftir virkni. PEM er jafnframt lykileinkenni ME/CFS og þarf því að meta í réttu samhengi.

Heilaþoka, höfuðverkur og önnur taugaeinkenni

„Heilaþoka“ er algengt heiti yfir hugræna erfiðleika sem margir með POTS lýsa.

Hún getur meðal annars birst sem:

• einbeitingarerfiðleikar
• hægari úrvinnsla upplýsinga
• minniserfiðleikar
• erfiðleikar við að finna orð
• erfiðleikar við að halda þræði í samtali eða verkefni
• tilfinning um að hugsunin sé óskýr eða hæg

Höfuðverkur og mígreni geta einnig komið fyrir og stundum versnað við upprétta stöðu.

Önnur taugaeinkenni geta meðal annars verið:

• dofi eða náladofi
• aukin næmni fyrir ljósi eða hljóði
• óstöðugleiki eða jafnvægisvandi
• verkir eða vöðvaóþægindi

Melting og þvaglát

Ósjálfráða taugakerfið tekur þátt í stjórnun meltingarvegar, þvagblöðru og fleiri sjálfvirkra líkamsferla. Þess vegna geta einkenni komið fram frá fleiri en einu líffærakerfi.

Meltingareinkenni geta meðal annars verið:

• ógleði
• uppþemba
• kviðverkir
• snemmmettun
• minnkuð matarlyst
• hægðatregða
• niðurgangur
• bakflæði
• uppköst

Hjá sumum versna meltingareinkenni eftir stórar máltíðir. Stórar máltíðir geta einnig aukið svima, hraðslátt og önnur réttstöðueinkenni.

Einkenni út frá þvagfærakerfi getur meðal annars verið:

• tíð þvaglát
• skyndileg þvagþörf
• erfiðleikar við að hefja þvaglát
• tilfinning um ófullnægjandi tæmingu þvagblöðru

Þessi einkenni eru ekki sértæk fyrir POTS og þarf alltaf að hafa aðrar mögulegar orsakir í huga.

Hitastjórnun, svitamyndun og litabreytingar í útlimum

Þar sem ósjálfráða taugakerfið tekur þátt í hitastjórnun geta einstaklingar með POTS átt erfiðara með að aðlagast hita og kulda.

Einkenni geta meðal annars verið:

• hitaóþol
• kuldaóþol
• óeðlilega mikil svitamyndun
• lítil eða engin svitamyndun á ákveðnum svæðum
• hitakóf eða roði

Hjá sumum safnast blóð fyrir í útlimum þegar staðið er, svokölluð blóðsöfnun (blood pooling). Hendur og fætur geta þá orðið rauðleit, fjólublá eða bláleit og stundum bólgnað. Litabreytingarnar minnka oft þegar lagst er niður eða fótum er lyft. 

Svefn og einkennasveiflur

Svefntruflanir eru algengar hjá fólki með POTS og geta meðal annars falist í:

• erfiðleikum við að sofna
• rofnum svefni
• ófullnægjandi nætursvefni
• erfiðleikum við að sofna aftur

Slæmur svefn getur aukið þreytu, heilaþoku og önnur einkenni.

POTS-einkenni geta sveiflast mikið og versnað við ákveðnar aðstæður, til dæmis:

• langvarandi stöðu eða setu
• að standa hratt upp
• hita
• vökvaskort
• líkamlega áreynslu
• stórar máltíðir
• áfengi
• veikindi eða sýkingar
• svefnleysi
• hormónabreytingar

Hjá sumum eru einkennin einnig áberandi verri að morgni.

Mikilvægt að hafa í huga

POTS getur haft áhrif á mörg líffærakerfi, en ekkert eitt þessara einkenna staðfestir POTS eitt og sér. Mörg þeirra geta einnig komið fram við aðra sjúkdóma eða heilkenni.

Algeng einkenni POTS eru ekki það sama og greiningarskilmerki. Greining byggist á heildarmati, sjúkrasögu, einkennum við upprétta stöðu, mælingum á hjartslætti og blóðþrýstingi og mati á öðrum mögulegum orsökum.

Heimildir

Raj SR, Guzman JC, Harvey P, et al. Diagnosis and management of postural orthostatic tachycardia syndrome. CMAJ. 2022;194:E378–E385.

Vernino S, Bourne KM, Stiles LE, et al. Postural orthostatic tachycardia syndrome (POTS): State of the science and clinical care from a 2019 National Institutes of Health Expert Consensus Meeting – Part 1. Autonomic Neuroscience. 2021;235:102828.

Sheldon RS, Grubb BP, Olshansky B, et al. 2015 Heart Rhythm Society Expert Consensus Statement on the Diagnosis and Treatment of Postural Tachycardia Syndrome, Inappropriate Sinus Tachycardia, and Vasovagal Syncope. Heart Rhythm. 2015;12:e41–e63.

PoTS UK. Symptoms.

Australian POTS Foundation. POTS for Practitioners.

Standing Up to POTS. POTS Symptoms.

Athugið: Við erum enn að vinna að þessu efni. Markmiðið er að hafa upplýsingarnar eins réttar og gagnlegar og mögulegt er en á meðan vinnan stendur yfir geta komið fyrir villur eða ónákvæmni. Efnið verður uppfært og leiðrétt eftir því sem nýjar og betri upplýsingar liggja fyrir.